Zayıfa saygı

"Gerçekliğin Özel Parçaları" kitabından

Bugün insan hayatının ucuzlamasına karşı güçlü bir tavır ortaya koymalısınız. Vicdanı savunmak durumundasınız, siyasetçi olarak bunu savunmak zorundasınız. Bugünlerde dünyadaki birçok devlet adamı bu noktada iyi bir sınav veremiyor. Bunu yapamazsanız politikayla vicdan arasındaki makas açılıyor. Bu büyük dönüşümlere neden olabilir. Jirondenlerin Tarihi’nde vicdandan nasıl bahsediyordu Lamartine? “Vicdan kanunların kanunudur” diyordu. Dünyadaki krizi nasıl tanımlarsak tanımlayalım, bu krizin altında yatan şey, son on yıllarda dünyadaki büyük teknolojik gelişmeye vicdan ve merhamete dair bir ilerlemenin eşlik edememesi. Teknolojinin ulaştığı yer itibariyle bir antiuygarlığa hizmet etmesi. Dünya çapında dijital bir buhran var ve belki bir yapay vicdanı yapay zekayla aynı hızla geliştirmemiz gerekiyor. 

2015 yılında Antalya’da Ulusal Tütün Kontrol Programı Çalıştayı’na katılmıştık. Kültür ve Turizm Bakanlığı temsilcisiydim. Çalıştay Kremlin’in kopyası olarak yapılan oteldeydi, katılımcıların bazıları molalarda sigara içiyordu. Bizim masada heyecanla konuşan bir profesör vardı. Gerçekten bir şeyleri değiştirmek için çabalıyordu, gayret ediyordu. Sigara paketlerinin kahverengi ve çirkin olması gerektiğini söylüyordu. Bir başka katılımcının söylediğine göre sigara yüzünden bir yakınını kaybetmişti. Çoğu katılımcı ne yapıyordu biliyor musunuz? Aralarda balkona çıkıp sigara tüttürüyordu. Bana bugünün uluslararası ilişkilerini anlat desen bu olayı anlatabilirim. Tek tek, fertler olarak ne yapabiliriz, bu önemli. Sorunlar karşısında birçok kişi hiçbir şey olmamış gibi davranabilir. Eğlenmeye devam edebilir. Çoğu kişi aslında ne yapacaklarını bilemediği için eğleniyor, esasen üzerinde hareket ettiğimiz kültürün önceden belirlenmişlik gibi bir anlamı var. Üzerinde düşünmeden katıldığımız bir yönü var. Sadece ne yiyip içeceğimize, ne yapacağımıza değil, nasıl düşünmeyeceğimize karar verilmiş. Bu düşünülmemiş kültürden üzerinde epey düşündüğümüz, vicdan sahibi olabildiğimiz, dayanışma içinde olduğumuz bir kültüre geçmemiz lazım. Prostejov meydanını hatırlayarak insan tamalgıdan uzaklaşmak isteyebilir, bir “küçükmeydan” arayabilir. Bugünün insanı bunu yapıyor. TV kanalını değiştirme bunu sağlıyor. Bir haber kanalında Gazze’de öldürülen çocuklardan bahsediliyorsa kanalı değiştirebiliyorsunuz. Malibu’da sörf yapanları seyrediyorsunuz vesaire... Bu geçici bir mutluluk veriyor. Ama kriz çok büyük bir kriz. Kriz Malibu’ya bile ulaşabilecek bir kriz. 

Bu krize karşı gözlerimizi dört açmalıyız. Değerlerle hareket etmeliyiz. Öncelikle geçmişten ders almalıyız. Ama maalesef bizim değerlerimiz de yok. İkinci Dünya Savaşı’nın galipleri Ruslar, Amerikalılar ve Fransızlar Alman topraklarında 1 milyon civarında kadına tecavüz etmedi mi? 240 bin kişi bu sebeple ölmedi mi? Bir Hristiyan böyle şeyler yapmış olamaz değil mi? Ya Stalin döneminde 20 milyona yakın insanın katledilmesi... Komünistlerin de bunu yapması mümkün değildi elbet. Ama bütün tarih böyle şeylerle dolu. Biz komünistiz veya biz Hristiyan’ız diyenlerin bir vicdanı olduğundan emin olamıyoruz; insanların gerçekten bir düşünüşü veya inancı olduğundan emin olamıyoruz. Kurucu babalara veya liderlere saygı gösterilmesinde de bir çeşit illüzyon olduğu söylenebilir. Burada güce katılma ön planda olabilir. Şunu görmeliyiz, güçlüye gösterilene teorik olarak saygı diyemeyiz. Buradaki ilk anlam çok açık zaten ama ikinci anlamda şunu söyleyebiliriz. Güçlüye istesen de saygıyı gösteremezsin, çünkü anlaşılmaz. Buradan varacağımız yer güçlüye değil zayıflara saygı gösterilmesi... Medeniyetin temelinde ancak bu olabilir: Zayıfa saygı... 

Sefiller romanında 19 yıllık kürek mahkûmiyetinin ardından herkes tarafından dışlanmış bir Jean Valjean, kendisine kapısını açıp sıcak yemek ve yatak sunan Piskopos Myriel’in evindeki gümüş takımları çalıp kaçıyor; ancak çok geçmeden jandarma tarafından yakalanarak piskoposun huzuruna çıkarılıyor. Tekrar hapse girecekken Piskopos Myriel gümüşleri kendisinin hediye ettiğini söyleyerek Valjean’ı kurtarıyor. Jandarmalar gittikten sonra bu merhamet karşısında sarsılan Valjean’a piskopos “artık sen iyiliğe aitsin; ruhunu satın aldım ve onu Tanrı’ya veriyorum” diyordu. Veya Adnan Ziyalar’ın muayene ettiği cinayet mahkumuna buyurun deyip kahve ısmarlaması ve mahkumun 15 yıl sonra onu ziyaret etmesi... İşte bu zayıfa saygı olarak görebileceğimiz bir durum... Buradaki durum Kant’ın anlattığından veya Fromm’daki bir insanı olduğu gibi görebilme, onun kendine özgü bireyselliğinin farkında olma tanımından farklı bir şey... Bunu inanç sağlayabilir.