Merkezi teşkil etmek

"Gerçekliğin Özel Parçaları" kitabından

Bir cumartesi günü yeşil top meyveli maklora ağaçlarının altından Cebeci Asri Mezarlığı’na giriyorum. Az ileride cumhuriyetin erken döneminin üç maarif vekili yan yana yatıyor. 35 yaşında ölen Mustafa Necati, 41 yaşında ölen Reşit Galip, 39 yaşında ölen Vasıf Çınar... Mustafa Necati ve Vasıf Çınar Darülfunun Hukuk mezunu. Reşit Galip ise bir tıbbiyeliydi. Burayı gezmek zamanda yolculuğa çıkmak gibi... 1935’te Maarif Vekaleti’nin adı Kültür Bakanlığı olarak değiştirilip 1940’lara kadar bu isimle devam etmiş. Kültürle eğitim beraber ele alınmış. O dönemde Ar Genel Direktörlüğü, Anadolu Medeniyetleri Müzesi kurulup bu çatı altında faaliyet gösteriyor. Ama bugün Kültür Bakanlığı’nın kendi internet sitesinde kuruluş tarihi 1971, ilk kültür bakanı Talat Sait Halman olarak veriliyor. Vasıf Çınar aslen Bedirhanilerden ama Kandiye’de doğmuş. Prag’ta, Roma’da, Budapeşte’de büyükelçilik yaptı. Moskova Büyükelçisi olarak 1935’te vefat ettiğinde naaşı önce trenle Sıvastopol’a oradan da Çevoda Ukrayna adlı kruvazörle İstanbul’a gönderilmişti. 1869’da da Fransızların vefat eden hariciye nazırı Fuad Paşa’nın naaşını İstanbul’a savaş gemisiyle göndermesi gibi bu olay da Türkiye’ye yönelik bir dostluk ve ittifak mesajıydı. Ama neticede Türkiye ABD ile yakınlaştı. Amerikalılar da belki buna nazire olarak Münir Ertegün’ün naaşını 1946’da bize meşhur Missouri zırhlısıyla gönderdi. 

Cebeci Kampüsü’ne geçip saat on iki civarı İlknur’la buluşuyorum. Mülkiye’nin girişine piyano koyulmuş. Herhalde bizim zamanımızda Meray odasında bulunan piyano olmalı diye düşündüm ama o da duruyormuş. 1996 yılında hazırlık sınıfından kamu yönetimi birinci sınıfa geçtiğimizde iki arkadaşla fakülteyi keşfetmeye çıkmıştık. Üst katta öğretim görevlilerine mahsus Meray Odası’ndaki piyanoyu çalmaya çalışıyorduk. Bize uzak köşeden birkaç dakikadır salonda olmamıza rağmen göremediğimiz birinin sesini işitmiştik. “O piyanonun buraya nasıl geldiğini sadece ben bilirim”. Sesin geldiği tarafa doğru yürüyüp sırtı bize dönük koltukta oturan yaşlı beye -Prof. Dr. Bülent Daver’miş- “nasıl gelmiş” diye sormuştum. 1930’larda okulun İstanbul’dan Ankara’ya taşındığını haber alan Adolf Hitler’in hediye ettiğini söylemişti. Yine bir dostluk gösterisi... Bu da ilginç bir detay. Yakın tarihteki olaylar bunlar... Türkiye’yi yanlarında görmek istiyorlar. 

Tarihin sonu tezi ortaya atılınca ne oldu, tarihin sonu mu geldi? Hayır, sadece zihinlerde bir illüzyona yol açmış oldu. Bugün denge tüketime, bireysel doyuma odaklanan Aristipposçu hazcılığa kaymış durumda. “Anı yaşa” sloganını biliyorsunuz. Bu söz Horatius bağlamından koparıldı. Aristipposçu bağlamda kullanılıyor. “Dün de, yarın da yok... O halde anı yaşa”... O kadar fazla firma var ki bu sloganı kullanan... Telekomünikasyon, dondurma, moda, içecek firmaları vesaire... İnsanlar hayatlarını yönettiklerini sanıyorlar, Freud’un at ve süvari hikayesinde olduğu gibi... Aslında at bizi bir yere götürüyor, biz atın gitmek istediği yönü kendi seçimimiz sanıyoruz. Ama belki kırk-elli yıl sonrası da bugüne göre radikal ölçüde farklı olacak. Her şeyin birbiriyle karışması, Batı’daki ateizmin bile Hristiyan ateizmine evrilmesi söz konusu, Hristiyan kültürünü, ritüel ve normlarını kabul ediyor. Kim tahmin ederdi ki... Sovyetlerin Hristiyanlığa bakışını biliyorsunuz, ama Gorbaçov ne demişti? Hazreti İsa’yı ilk sosyalist olarak nitelendirmişti. Sonra, 90’larda SSCB döneminde el konulan mülkler iade edildi, kilise toplumsal ahlak, aile değerleri ve ulusal birliği yeniden inşa etmek için konumlandırıldı. Bebek Putin’in annesi tarafından gizlice vaftiz edildiğini ve boynunda her zaman bir haç taşıdığı hikayesini duymuşsunuzdur. Patrik Kirill Putin için “Tanrı’nın bir mucizesi” demişti. 

Alain Badiou’nun Aziz Paulus, Evrenselciliğin Temeli isimli bir kitabı var, Hristiyanlığı “Olay” (L’événement) kavramı çerçevesinde toplumsal ve siyasi düzeni altüst eden bir şey olarak görüyor. Yahudi yasaları ve Roma hukukundan radikal bir kopuştan, belirli bir kavmin veya sınıfın ötesine geçip evrenselliğe ulaşmasından bahsediyor. Badiou “20. Yüzyıl’ın Marksist şablonlarının işlevini yitirdiğini kabul eden biri... Leninist parti demode oldu, işçi sınıfı demode oldu diyor. Demek istediğim, eskinin politik zıtları dinin değerlerini kabul ederek oradan bir inşa çıkarmaya çalışıyor. Yeni model bu... Bizde şimdi 1930’ların aksi yönde bir süreç var. Elbette ABD’yi, Birleşik Krallık ve Rusya’yı da gördük. Toplumsallıkta büyük savrulmalar yaşanıyor. Bir tanım yapmak gerekiyorsa buna “Aristipposçu boşluk” diyebiliriz. Şu anda herkes bu boşluğu seyrediyor. Yakın bir dönemde yeni bir tasavvur bu boşluğu doldurabilir. Sosyal sermaye birikimine sahip, toplumsal merkezi 63 teşkil edebilecek bir tasavvur... 

Biliyorsunuz, İstanbul’da Merkez Efendi diye bir semt var. 1514 yılında Merkez Efendi bir tekke kurmak için o zamanlar sur dışında olan bu yere yerleşmiş. 1530’larda Yavuz Sultan Selim’in kızı Şah Sultan burayı vakıflarla donatıp yapılarını genişletmiş, Mimar Sinan eliyle yeniden inşa ettirmiş. Zaman içinde bir merkeze dönüşmüş burası. Bugün İbnülemin Mahmut Kemal ve Samiha Ayverdi gibi birçokları burada medfun. Demek istediğim şu ki, bir merkeze ihtiyacımız var. Nesli yetiştirmek için bir merkeze ihtiyaç var. Bundan Samiha Ayverdi hanım çokça bahseder, Anadolu ve Rumeli Türklüğünün iliklere işlemiş terbiye anlayışının kaybedildiğini söylerdi. Medeniyet tasavvuru konusunda yazanlar arasında kalemi onun kadar kuvvetli olan azdır. Keşke kurulan onlarca üniversiteden birine siyasetçiler yerine onun ismi verilseydi. Merkezi idare, merkez kuvvetler, merkez bankası vesaire... Seni güçlü kılan bir merkezin olması önemli. Türkiye’deki bazı dini yapıların külliyelerine bakın. Aslında Altenburg, Kremsmünster, Maria Laach, Melk manastırlarının veya Strahov manastırının kütüphanesi gibi kütüphaneler oluşturmaları gerekiyordu. Dindar şuur bunu gerektiriyordu. Saydığım manastırların çoğu Benediktenlere ait. Kütüphane kurmak bir merkez olma iradesi demek çünkü. Avrupa’nın en eski ve en iyi korunan ormanlarının bir kısmını yüzyıllardır manastırlar yönetiyor. Heiligenkreuz Manastırı binlerce hektarlık orman arazisini kâr amacı gütmeden yönetiyor. Bugün Türkiye’de İslami bir şuur yok ki... İslami bir şuur olsa ağaca emanet gözüyle bakmaz mıydı? Türkiye’de 800’den fazla uluslararası sermayeli maden şirketi faaliyet gösteriyor. Seksen 64 yılda 1200 civarı ruhsat verilmişken Maden Kanunu’nda 2004’te yapılan değişiklikten sonra 390 bin maden ruhsatı verilmiş. Kastamonu’nun da üçte biri maden ruhsat alanı olmuş, güzel Artvin ilinin yüzde 71’i maden ruhsat alanı olmuş. Borçka Cankurtaran’da ağaç kesimine karşı çıkan Reşit Kibar öldürülmüş. Tablo böyle olmazdı yani...